MS Word document

Pelgrimsschatten

Byzantium-Jeruzalem

Achtergrond

Drie gebeurtenissen in de vierde eeuw n.Chr. hadden een bepalende invloed op de loop van de wereldgeschiedenis. Vanaf 313 mochten christenen in het rijk van Constantijn de Grote (306-337) hun geloof vrij praktiseren. Dertien jaar later, in 327, vond zijn moeder Helena het 'Ware Kruis' op de berg Golgotha. In 330 ten slotte vestigde keizer Constantijn het centrum van zijn enorme rijk in een nieuwe stad aan de Bosporus: Constantinopel. In 395 werd dit Romeinse Rijk in tweeën gedeeld. Het oostelijke gedeelte, dat zich in zijn grootste bloeiperiode zou uitstrekken over gedeeltes van Europa, Azië en Afrika, werd bekend als Byzantium. Elf eeuwen lang, tussen het eind van de vierde eeuw en 1453, was Byzantium het centrum van de wereld én een brug tussen Oost en West. Het rijk absorbeerde het beste van andere en eerdere culturen: de magnifieke luxe van het Oosten, de wijsheid van oude beschavingen, de perfectie van de Grieken, het individualisme van de Romeinen en de moed van de 'Barbaren'. Zo ontstond die grote Byzantijnse cultuur die zijn weerga niet kende.

De stuwende kracht achter de Byzantijnse cultuur was het christendom. Alles werd uit de kast getrokken om de glorie van de Schepper te vieren: imposante kerkgebouwen, schitterende muurschilderingen, overdadige voorwerpen gemaakt van goud, email, zilver, kostbare stenen en ook beschilderde iconen. Tijdens de liturgie klonk de mooiste muziek en werden de kerken verlicht door honderden kandelaars en icoonlampen, terwijl een zoete geur van wierook en parfum in de lucht hing. Niet voor niets roemde een Russische ambassadeur de diensten in de Hagia Sophia in Constantinopel: 'de engelen dalen neer uit de hemel en leiden de dienst naast de priesters'.

De theologische strijd tussen de paus van Rome en de Byzantijnse patriarch van Constantinopel leidde tot het schisma in 1054: de westerse rooms-katholieke kerk met Rome als hoofdstad scheidde zich af van de oosterse 'Byzantijnse' orthodoxe kerk met Constantinopel als centrum. In 1453 werd Constantinopel veroverd door de islamitische Ottomanen (Turken) en daarmee kwam het Byzantijnse rijk ten val. Constantinopel werd hernoemd tot Istanbul.

Op weg naar het Heilige Land

Het Heilige Land heeft altijd de belangstelling van christenen gehad, het was immers het toneel van alle gebeurtenissen van het Oude en Nieuwe Testament. De eerste hausse van pelgrimages naar het Heilige Land begon na de ontdekking van het 'Ware Kruis' door de heilige Helena, de moeder van Constantijn. Deze vondst en de identificatie van belangrijke bijbelse locaties in Jeruzalem en Palestina leidden daar tot een golf van bouwactiviteiten. De imposante kerken met hun mozaïeken en ornamenten van zilver en goud betoverden de eerste pelgrims. Deze eerste bloeiperiode werd ruw onderbroken door de verovering van Jeruzalem in 614 door de Arabieren. De daaropvolgende eeuwen ging het Heilige Land gebukt onder een wisseling van machthebbers. De pelgrims uit Byzantium en westelijk Europa lieten zich niet uit het veld slaan en bleven het land bezoeken. Dit veranderde in het begin van de negende eeuw: lastig gevallen door islamitische groepen kregen de christenen het steeds moeilijker en vele heilige plaatsen en gebouwen werden verwoest. In de elfde eeuw veroverden de Turken Palestina. Dit vormde de aanleiding tot de kruistochten, die tot doel hadden Jeruzalem te bevrijden van de islamitische overheersers. Na de kruistochten bleef Palestina een land waar vele geloven vochten om hun heilige plaatsen: joden, orthodoxe christenen zoals de Grieken, Kopten, Syriërs, Armeniërs en ten slotte de rooms-katholieke christenen: allemaal vormden ze kleine gemeenschappen en probeerden ze de heilige plaatsen en voorwerpen voor zichzelf te bewaren. Aan deze instabiele situatie kwam pas een einde toen er in de negentiende eeuw een overeenkomst werd opgesteld die voorzag in een erkenning van de rechten van alle geloofsrichtingen in Jeruzalem.

Deze korte historische schets toont het rijke maar complexe lot van het Heilige Land. De smeltkroes van volkeren, geloven en tradities leverde een unieke beeldtaal op die wij nu kennen als de kunst van het Heilige Land.

Kunst uit het Heilige Land

Was de geschiedenis van het leven van Jezus de inspiratie voor de kunst en de christelijke iconografie, de grote katalysator ervan waren de pelgrimstochten naar de heilige plaatsen waar het leven en lijden van Jezus Christus en ook van Maria en de apostelen zich had afgespeeld. Ook zagen de christenen de pelgrimstocht als de culminatie van het pad naar een zondeloos leven en hemelse redding. Zowel vanuit de Latijnse als de Byzantijnse wereld stroomden de pelgrims dan ook toe. Als aandenken aan hun indrukwekkende ervaringen in het Heilige Land wilden ze iets meenemen naar huis. De eerste pelgrimssouvenirs waren tastbare overblijfselen van heilige plaatsen en voorwerpen: heilig water, zand, stuifmeel, gedroogde bloemen of kruizen en iconen die gewijd waren op een heilige plaats. De pelgrimstochten ontwikkelden zich tussen de vierde en zevende eeuw tot een massabeweging. Routes werden aangelegd waarlangs nieuwe heilige plaatsen en gebouwen werden gesticht. In de elfde eeuw was de pelgrimage tot volle wasdom gekomen. De meegenomen aandenkens werden in kerken bewaard. Ook in Rusland bouwden de toenmalige heersers kloosters en kerken om de aandenkens van het Heilige Land te bewaren. Geen beter geschenk aan de tsaar dan een heilig reliek, kruis of icoon, meldden orthodoxe geestelijken.

De kunst van het Heilige Land weerspiegelt ook de politieke omstandigheden en is daarom onder te verdelen in een aantal belangrijke periodes. Tussen de vierde en de dertiende eeuw is de iconografie puur christelijk, binnen de tradities van de Byzantijnse kunst. Tijdens de opmars van de Turkse bevolkingsgroepen tussen de dertiende en zeventiende eeuw ontstaat in de christelijke kunst een vermenging met de islamitische iconografie. Vanaf de zeventiende eeuw ten slotte ontspringt in de zogenaamde Melkieten-renaissance (Melkieten waren Arabisch sprekenden orthodoxe christenen uit Syrië, Palestina en Egypte) een bijzondere vorm van christelijke kunst: voorwerpen, gekenmerkt door verfijnd snijwerk in hout en parelmoer vormen de hoogtepunten van de kunst uit deze periode.

In het algemeen is de orthodoxe pelgrimskunst onder te verdelen in drie belangrijke objectgroepen: het kruis, het goddelijk licht en relieken.

Het kruis

Het kruis symboliseert de overwinning van het christelijke geloof. Het offer van de zoon van God maakte het kruis tot hét symbool van de hoogste onderscheiding en glorie, het teken van verlossing en eeuwig leven. In de kunst van het Heilige Land werd het kruis een van de belangrijkste symbolen. Er waren grote processie- en altaarkruizen. Het kruis is daarnaast zichtbaar op vele voorwerpen, zowel uit de liturgische wereld als uit de wereld van alledag: op broodstempels, borstsieraden, amuletten en ringen. Van al deze soorten objecten zijn op de tentoonstelling in Amsterdam prachtige voorbeelden te zien. Bijzonder zijn de houten kruizen uit de zeventiende en de achttiende eeuw die door hun verfijnd snijwerk gemaakt lijken te zijn van houten kantwerk. Overblijfselen van het kruis behoren tot de belangrijkste relieken. Ze zijn dan ook verwerkt in prachtig bewerkte reliekhouders, waarvan er enkele te zien zijn op de tentoonstelling, zoals de reliekhouder uit 1834, een kostbaar geschenk van de patriarch van Jeruzalem aan de Russische tsaar Nicholaas I.

Het goddelijk licht

Het goddelijk licht symboliseert de christelijke doctrine. Het verlicht de weg naar het eeuwig leven en hemels geluk. De kerken werden dan ook verlicht met tientallen olielampen. Op de tentoonstelling zijn vele bijzondere olielampen te zien, en ook prachtige wierookbranders en andere liturgische voorwerpen.

Relieken

Relieken zijn tastbare overblijfselen van heilige plaatsen en fysieke resten van heiligen. Ze vertegenwoordigen de feitelijkheid van het leven van Jezus op aarde en getuigen van het grenzeloze en rotsvaste geloof van de uitverkorenen. De heilige Simeon schreef in de vijftiende eeuw dat als de heilige martelaren het fundament van de kerk zijn, hun overblijfselen dan ook onder het altaar bewaard dienden te worden. Deze overblijfselen werden bewaard in rijk bewerkte reliekhouders. Daarnaast werden relieken verwerkt in beschilderde medaillons die meer als persoonlijk sieraad dienden. Op de tentoonstelling is een uiterst zeldzaam voorbeeld hiervan te zien: een zevende-eeuws beschilderd medaillon van goud, gevonden op de Krim.

Kleine iconen, meegenomen uit het Heilige Land hadden vaak de status van relieken. Op de tentoonstelling zijn zeldzame exemplaren te zien, met name die uit de Melkieten-periode, de zeventiende tot en met de negentiende eeuw. Centra van productie van deze iconen vinden we in Tripoli en Aleppo, waar de Griekse invloed evident is. Bijzonder zijn de iconen op doek, de zogenaamde topografieën van Palestina. Opgerold in een koker waren ze makkelijk te vervoeren. Thuis werden ze uitgerold en opgehangen en zo vormden ze een tastbare herinnering van het bezoek aan de vele heilige plaatsen. Ze waren echter meer dan een herinnering of een gids. Ze vervulden een didactische rol en illustreerden het enige en juiste pad voor de christenen.

Een bijzondere kunstvorm: voorwerpen van parelmoer

De beroemdste producten voor pelgrims uit de moderne tijd zijn voorwerpen van parelmoer. De Hermitage in St.-Petersburg herbergt een rijke collectie van parelmoeren kruizen, iconen en rozenkransen, vaak geschonken door pelgrims aan leden van de tsarenfamilies. Het zijn voorbeelden van ragfijn snijwerk met complexe voorstellingen.

Tenslotte

De brede keuze in deze tentoonstelling van voorwerpen uit de vele eeuwen van de pelgrimages toont een fascinerend beeld van de complexe, soms tegenstrijdige culturen van het Heilige Land en de gebieden daaromheen. De geografie, verschillende geloven en politieke gebeurtenissen hebben allemaal bijgedragen tot de ontwikkeling van een unieke kunst. De kunst van het Heilige Land verwerkte nieuwe invloeden van vreemde culturen en religies, maar beïnvloedde ook andere landen en geloven. Het is deze vermenging van zovele artistieke richtingen die samenvalt onder de noemer van de cultuur van het Heilige Land.

Voor meer informatie:

HERMITAGE AMSTERDAM

Communicatie, Educatie & Marketing
Martijn van Schieveen en Kim van Niftrik
Postbus 11675
1001 GR Amsterdam

T020 530 87 55
Epressoffice@hermitage.nl

ANBI

De Hermitage Amsterdam is een Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI). Wij hoeven geen belasting te betalen over giften. Uw bedrag staat dus volledig tot onze beschikking. En giften aan een ANBI zijn vaak aftrekbaar voor de schenker.

Openingstijden

Dagelijks 10–17 uur
Gesloten 25 december 2014 en 27 april 2015
Open op 1 januari 11-17 uur

© State Hermitage Museum, St Petersburg

De Hermitage Amsterdam is gevestigd op de Amstel 51.

Contact

Voor informatie over de tentoonstellingen, de programmering, de online ticketshop, het gebouw en reserveringen van rolstoelen, groepsbezoeken en CKV-programma’s:
+31 (0)20 530 87 55

Voor alle overige vragen en voor het kantoor: +31 (0)20 530 87 55

Voor reserveringen van rondleidingen en zalen:
0900 HERMITAGE (0900-437648243) lokaal tarief

Voor het reserveren van audiotours (mogelijk vanaf 15 audiotours) kunt u contact opnemen met reservations@guideid.com

Bedankt

De Hermitage Amsterdam bedankt

Founder
Hoofdsponsors
Sponsor
Partner Hermitage voor Kinderen
Strategiepartner
Internetpartner

Onze regenten, partners en fondsen.

Sitemap

x

Nieuwsbrief

Schrijf u in voor onze maandelijkse nieuwsbrief en wij zullen u op de hoogte blijven houden. Niet alleen van de tentoonstellingen, maar van alle andere activiteiten in de Hermitage Amsterdam. Waaronder de culturele avonden op woensdag, zaterdagmiddag lezingen in het auditorium en de zondagochtend concerten.