Joséphine de Beauharnais
Female power tussen twee keizers

Tentoonstelling Alexander, Napoleon en Joséphine, een verhaal van vriendschap, oorlog en kunst uit de Hermitage

Joséphine en Napoleon

Een van de meest tot de verbeelding sprekende echtparen uit de moderne Europese geschiedenis is het paar Napoleon Bonaparte en Joséphine de Beauharnais. Joséphine werd in 1763 op het eiland Martinique geboren als Marie-Josèph-Rose Tascher de la Pagerie in een adellijke koloniale familie. Op 16-jarige leeftijd werd ze uitgehuwelijkt aan de 19-jarige Alexandre de Beauharnais en verhuisde naar Parijs. Uit het huwelijk werden in 1781 zoon Eugène en in 1783 dochter Hortense geboren. In 1789 brak de Franse Revolutie uit, in 1793 werd Alexandre opgepakt op beschuldiging van ‘aristocratische sympathieën’ en een jaar later vond hij de dood onder de guillotine. Ook Marie-Josèph-Rose werd tot de guillotine veroordeeld maar kwam vlak voor de tenuitvoerbrenging vrij door de val van Robespierre en het einde van diens Schrikbewind.

Vanaf toen leidde zij een mondain leven en in 1795 ontmoette ze in een van de bekende salons een generaal wiens ster rijzende was: Napoleon Bonaparte, een in 1769 geboren Corsicaan van bescheiden komaf. Bij hem was het liefde op het eerste gezicht, en spoedig gaf hij haar de meer romantische naam Joséphine.

Miniatuur portret van keizerin Joséphine, 1814. Frankrijk, Simon Jacques Rochard
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Op 9 maart 1796 trouwden zij in het stadhuis van Parijs. Enkele dagen later al verliet Napoleon zijn kersverse bruid voor een veldtocht in Italië. Na een aantal tot de verbeelding sprekende triomfen greep hij de macht in Frankrijk. Daar liet hij het niet bij. Op 2 december 1804 zette hij zichzelf de keizerskroon op en maakte Joséphine keizerin.

Hoewel Joséphine een beperkte schoolopleiding had genoten, bezat zij een hoge sociale intelligentie en kon ze uitstekend met mensen omgaan. Met haar geraffineerde aanpak nam ze de meest uiteenlopende mensen voor zich in, niet zelden uit op materieel gewin. Joséphine spendeerde miljoenen francs aan meubels, kleding en diamanten. Haar kledingsmaak was trendsettend in Parijs. Napoleon daarentegen was een militair, die weinig gaf om de glamour van de beau monde. Hoewel er zeker sprake was van wederzijdse genegenheid en liefde, hadden Napoleon en Joséphine bepaald geen sprookjeshuwelijk. Hun karakters verschilden enorm, en beiden namen de huwelijkse trouw niet altijd even serieus. Niettemin was Joséphine de grote liefde van Napoleon. Hun huwelijk mocht dan stormachtig zijn, ze waren dol op elkaar en schreven beiden duizenden brieven naar de ander.

Het domein van hun liefde was het Château de Malmaison, het landgoed dat zij met zijn hulp in 1799 kocht. Ze ontpopte zich als een grootse verzamelaar. Zij vulde het huis met een enorme kunstcollectie en meubels in de nieuwste empirestijl, die daar deels nog zijn. Ze was ook een buitengewoon fanatieke tuinier; alles moest wijken voor zeldzame planten en ze had in het bijzonder een zwak voor rozen. Malmaison werd een waar themapark, met een dierentuin waar de eerste zebra en de eerste zwarte zwaan van Europa te zien waren, een zuivelboerderij met melkmeisjes in Zwitserse klederdracht en een aapje dat brieven kon verzegelen.

François Flameng, Feestelijke receptie in het Château de Malmaison in 1802, ca.1894. Olieverf op doek; 106×139cm
© State Hermitage Museum, St Petersburg

De heftige liefdesgeschiedenis die Napoleon en Joséphine doormaakten, kreeg een dramatische afloop. Ondanks zijn grote liefde zette hij haar in 1810 aan de kant omdat er geen troonopvolger geboren werd. Napoleon hertrouwde met de jonge Marie Louise van Oostenrijk, die hem in 1811 een zoon schonk, erfprins Napoleon Frans Karel Jozef (Napoleon II).

Horloge met miniatuur portret van Napoleon. Genève, Rusland, na 1812
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Joséphine en Alexander, haar kunstcollectie

Het landgoed Malmaison was Joséphines grote passie. Hier bracht ze de gelukkigste jaren van haar leven door, tot aan haar scheiding van Napoleon in 1809. Bij de afhandeling stond hij haar toe het paleis als residentie te houden. Ze creëerde er haar huiselijke wereld die het tijdperk van het empire ademde, omgeven door weelderige tuinen met exotische bloemen, planten en dieren. Met haar verfijnde, exclusieve smaak voorzag Joséphine Malmaison van talloze schilderijen, sculpturen, meubels, oudheden, sieraden en andere toegepaste kunst. Bij haar dood telde de collectie schilderijen en tekeningen ruim 400 werken, van onder meer Potter, Metsu, Van der Werff, Rembrandt, Claude Lorrain, Luini (aangekocht als een Da Vinci), Schidone, David Teniers de Jongere, Terborch.

Bernardino Luini, Sint Catharina van Alexandrië, 1527–31. Olieverf op doek
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Veel kunstwerken schafte zij zelf aan, veel werd haar geschonken door Napoleon als oorlogstrofeeën uit de veroverde gebieden overal in Europa. Zo waren veel doeken in haar schilderijengalerij, haar trots in Malmaison, afkomstig uit de Gemäldegalerie van de landgraaf van Hessen-Kassel in Schloss Wilhelmshöhe. De meesterwerken van Rembrandt, Lorrain, Potter, Van der Werff, Teniers en Terborch kwamen hiervandaan. Men zegt dat de keizerin vooral gesteld was op de doeken van Lorrain, Potter en Teniers.

Paulus Potter, Wolfshond, 1650–52. Olieverf op doek
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Napoleon en tsaar Alexander I vochten in 1812 een rampzalige oorlog uit met aan beide zijden gigantische verliezen, naar schatting een miljoen soldaten. Alexander kwam als overwinnaar uit de strijd en paradeerde in 1814 in Parijs. Napoleon was verslagen en werd verbannen naar Elba. Joséphine was zeer bezorgd of de tsaar haar en haar kinderen zou toestaan hun positie en bezittingen te behouden. Toen Alexander in mei 1814 Joséphine in Malmaison bezocht, drukte zij een hem van de grootste wonderen van de antieke tijd in de handen: de Gonzaga Camee. Deze massieve camee (16 x 12 cm, 3de eeuw v.Chr.) is een uit sardonyx gesneden dubbelportret van de koning van Egypte Ptolemaios II Philadelphos (reg. 285–246 v.Chr.) en zijn vrouw Arsinoë II. De camee was door een Franse soldaat meegenomen uit het Vaticaan, waar hij in bezit was van paus Pius VI. Ze hoopte de tsaar hiermee gunstig te stemmen, maar dat bleek achteraf niet nodig. Hij stelde haar gerust en de twee werden goede vrienden. In de periode die volgde zagen zij elkaar een tijdlang veelvuldig, in de regel informeel. Ze bespraken allerlei persoonlijke en financiële zaken. Op een gegeven moment stelde Alexander zelfs voor dat ze naar Rusland verhuisde en beloofde haar daar een paleis ter beschikking te stellen. Tijdens een van hun laatste ontmoetingen, op een koude avond eind mei 1814, maakten zij een wandeling in de tuin en Joséphine, dun gekleed zoals de mode voorschreef, vatte een kou. Vijf dagen later, op 29 mei, stierf zij aan een keelontsteking. Ze liet een schuld na van drie miljoen francs.

Gonzaga Camee. Met portretten van Ptolemaios II Philadelphos en Arsinoë II. Egypte, Alexandrië, 3de eeuw v.Chr. Sardonyx
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Alexander hield zijn belofte. Eugène en Hortense kregen aanzienlijke sommen geld toegewezen en behielden hun posities. Vlak na Joséphines dood kocht Alexander 38 schilderijen en vier beeldhouwwerken van Antonio Canova voor een bedrag van 940.000 francs en liet ze overbrengen naar St.-Petersburg. Iets later kocht hij in Amsterdam via een Engelse bankier vijftien Spaanse schilderijen voor 100.000 gulden, waaronder werken van Velázquez en Murillo.

Antonio Canova, Amor en Psyche, 1808. Marmer
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Andere werken uit de collectie van Joséphine zouden via verschillende, opmerkelijke wegen in de Hermitage terechtkomen. In 1829 verwierf tsaar Nicolaas I dertig doeken van haar dochter Hortense. Het erfdeel van haar zoon Eugène omvatte een enorme collectie meubels, tapijten, zilver, bronswerk en porselein. Na de val van Napoleon en de dood van Joséphine vestigde hij zich in München en verwierf de titel van hertog van Leuchtenberg. Eugènes zoon Maximiliaan trouwde in 1839 met Maria Nikolajevna, dochter van tsaar Nicolaas I. De Leuchtenbergs vestigden zich met hun bezittingen in St.-Petersburg in het Mariinski Paleis, dat de tsaar speciaal voor het jonge echtpaar liet bouwen tegenover de majestueuze Isaak Kathedraal in aanbouw, en dat hij naar zijn dochter noemde. Vermoedelijk zijn alle voorwerpen uit de erfenis van Maximiliaan overgebracht naar dit paleis, maar daarna door vererving weer in verschillende herenhuizen terechtgekomen. Na de Russische revolutie van 1917 werden de bezittingen van de Leuchtenbergs in al die huizen in St.-Petersburg (toen Petrograd) genationaliseerd. Veel kwam via een of meer omwegen uiteindelijk in de Hermitage terecht.

Joséphines nakomelingen in Europese vorstenhuizen

Joséphines dochter Hortense trouwde in 1802 met Lodewijk, de broer van Napoleon, en werd de eerste koningin van Nederland (van 1806 tot 1810). Háár zoon Charles-Louis-Napoléon was president van Frankrijk van 1848 tot 1852 en riep aansluitend zichzelf uit tot keizer Napoleon III. Als tweede en laatste keizer regeerde hij Frankrijk van 1852 tot 1870.

De dochter van Eugène de Beauharnais, Joséphine van Leuchtenberg, trouwde met de Zweedse kroonprins Oscar. Ze werden in 1844 koning Oscar I en koningin Joséphine van Zweden en Noorwegen. Hun kleindochter Louise trouwde met de Deense kroonprins Frederik. Vanaf 1912 was hij koning Frederik VIII van Denemarken en zij koningin. De huidige Deense koningin Margaretha én de huidige Noorse koning Harald stammen van haar af. Prinses Astrid van Zweden, een achterkleindochter van het echtpaar Oscar I en Joséphine, trouwde met prins Leopold van België. Vanaf 1934 waren zij koning (Leopold III) en koningin. De huidige Belgische koning Filip én de huidige groothertog van Luxemburg Hendrik zijn kleinzoons van koningin Astrid.

François Gérard, Portret van keizerin Joséphine, 1801. Olieverf op doek
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Over de tentoonstelling

In het jaar dat de Slag bij Waterloo van 1815 in heel Europa wordt herdacht zet de Hermitage Amsterdam de klok terug naar de beslissende jaren vóór Waterloo, de tijd van Napoleon Bonaparte en twee heel bijzondere en verschillende tijdgenoten: zijn grote liefde Joséphine en tsaar Alexander I, zijn vriend en vijand. Aan de hand van ruim tweehonderd prachtige schilderijen, sculpturen, persoonlijke bezittingen, japonnen en uniformen, toegepaste kunstvoorwerpen en indrukwekkende wapens wordt het verhaal verteld van twee grote heersers en van female power. Vriendschap, oorlog, liefde en politiek staan centraal, maar ook Joséphines grootse kunstcollectie, met onder andere Hollandse en Italiaanse meesters als Potter, Van der Werff, Luini en Canova. De twee mannen komen fysiek heel dichtbij, door Napoleons doden-masker en een medaillon met een haarlok van Alexander. Joséphines collectie zou uiteindelijk grotendeels in de Hermitage terechtkomen en een groot aantal hoogtepunten daaruit wordt voor het eerst in Nederland tentoongesteld.

Dodenmasker van Napoleon Sint-Helena, 6 mei 1821. Papiermaché(?), in een houten kistje met glas
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Bedankt

De Hermitage Amsterdam bedankt

Founder
Hoofdsponsors
Sponsor
Tentoonstellingssponsor
Fondsen
Mediapartner
Internetpartner
Strategiepartner
Security partner

Onze regenten, partners en fondsen.

Openingstijden

Dagelijks 10–17 uur
Gesloten 27 april (Koningsdag)
Open op 25 december en 1 januari 11-17 uur

De Hermitage Amsterdam is gevestigd op de Amstel 51.

Foto Jelle Epskamp Photography

Heerlijk terras in de binnentuin

Geopend bij mooi weer

ANBI

De Hermitage Amsterdam is een Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI). Wij hoeven geen belasting te betalen over giften. Uw bedrag staat dus volledig tot onze beschikking. En giften aan een ANBI zijn vaak aftrekbaar voor de schenker.

Contact

Voor alle vragen en voor het kantoor: +31 (0)20 530 87 55
(tijdens kantoortijden)

Dus ook voor informatie over de tentoonstellingen, de programmering, de online ticketshop, het gebouw, reserveringen van rondleidingen en zalen en reserveringen van rolstoelen, groepsbezoeken en CKV-programma’s.

Voor het reserveren van audiotours (mogelijk vanaf 15 audiotours) kunt u een bericht sturen naar info@hermitage.nl

Catalogus

Bij de tentoonstelling 1917. Romanovs & Revolutie is een prachtige full colour catalogus verschenen. Deze is in zowel het Nederlands als in het Engels te verkrijgen.
Meer

Sitemap

x

Nieuwsbrief

Schrijf u in voor onze maandelijkse nieuwsbrief en wij zullen u op de hoogte blijven houden. Niet alleen van de tentoonstellingen, maar van alle andere activiteiten in de Hermitage Amsterdam. Waaronder de culturele avonden op woensdag, zaterdagmiddag lezingen in het auditorium en de zondagochtend concerten.