Catharina, de Grootste. Zelfgeslepen diamant van de Hermitage

De laatste vrouw die Rusland regeerde

‘Hier ligt Catharina de Tweede, geboren in Stettin op 21 april 1729. Ze kwam in 1744 naar Rusland om te trouwen met Peter III. Op haar veertiende had ze een drievoudig doel: haar man, Elisabeth en het volk behagen. Ze liet niets na om dit te bereiken. Gedurende achttien jaar van verveling en eenzaamheid las ze nolens volens vele boeken. Na bestijging van de Russische troon wenste ze goed te doen en probeerde ze haar onderdanen geluk, vrijheid en bezit te verschaffen. Ze vergaf makkelijk en koesterde jegens niemand haat. Ze was vergevingsgezind, makkelijk in de omgang, vrolijk van aard, met een republikeinse ziel en een goed hart, en ze had vrienden. Het werken viel haar makkelijk, ze hield van kunst en was graag onder de mensen.’ Dit schertsende grafschrift schreef de tsarina voor zichzelf aan de vooravond van haar zestigste verjaardag.

Kunstenaar onbekend, naar origineel van Michail Sjibanov uit 1787, Portret van Catharina de Grote in reiskostuum, na 1787
© State Hermitage Museum, St Petersburg

In haar tijd gold Catharina de Grote als een grote autoriteit. De Franse schrijver en filosoof Voltaire, die met Catharina correspondeerde, noemde haar ‘de sprankelendste ster van het Noorden’. De Franse ambassadeur graaf de Ségur sprak van haar ongewone talenten, haar ragfijne intellect, haar grootsheid en beminnelijkheid. Ze was intelligent, energiek, beschikte over subtiele mensenkennis en wist hoe ze anderen voor haar zaak kon winnen. Ze omringde zich met toegewijde en getalenteerde mensen en zette hen in ten dienste van de staat.

Maar tijdgenoten plaatsten ook kanttekeningen bij haar persoonlijkheid. De Oostenrijkse keizer Jozef II schreef ooit: ‘IJdelheid is haar afgod; succes en vleierij hebben haar verpest.’ De Franse baron de Corberon: ‘Catharina is een weergaloze huichelaarster. Ze is een heilig boontje, teder, trots, majestueus, beminnelijk; maar diep in haar hart is ze alleen trouw aan zichzelf en volgt ze louter haar persoonlijke belangen, waarbij ze geen middel schuwt om deze te verwezenlijken.’

Sophia Auguste Frederika van Anhalt-Zerbst, prinses van een klein Duits vorstendom, werd tegen alle logica in tsarina van Rusland en de machtigste heerseres van Europa. Catharina had officieel geen recht op de troon, maar regeerde ruim vierendertig jaar, van 1762 tot 1796, over het gigantische Russische Rijk. Haar bewind valt zonder meer te typeren als een periode van stabiliteit, een tijdperk van Russische macht en glorie en een bloeiperiode van het Russische hof. Net als Peter I kreeg ze al bij leven de titel ‘de Grote’ toegekend.

Georg Caspar Prenner, Portret van tsarina Elisabeth Petrovna, ca. 1754, na 1787
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Jeugd

Sophia werd op 21 april 1729 geboren als dochter van Prins Christian Augustus van Anhalt-Zerbst en Prinses Johanna Elisabeth van Holstein-Gottorp, in een koopmanshuis in Stettin. Zij had een jongere broer, Wilhelm Christian en jongere zuster, Elisabeth. Sophia was een nieuwsgierig en zeer energiek kind. Al vroeg bleek ze een natuurlijk leider, zij domineerde de speelmiddagen met kinderen uit de buurt. Haar gouvernante Babet Cardel leerde haar Frans en liet haar boeken van Corneille, Racine en Molière lezen. In haar jeugd werd ze gedomineerd door haar moeder. Die beschouwde Sophia als een trotse, rebelse meid die met harde hand in het gareel gebracht moest worden en dan goed uitgehuwelijkt. Haar oudste dochter vond ze lelijk en impertinent, terwijl haar zoon haar favoriet was, hem trok ze voor. Toen zij tien was, werd Sophia voorgesteld aan Karl Peter Ulrich van Holstein-Gottorp, een achterneef van haar. De twee leken voor elkaar bestemd. Jaren later kwam het tot een huwelijk.

Ongelukkig huwelijk en leven in de schaduw van keizerin Elisabeth

Het toeval had Catharina naar Rusland gebracht. In 1741 had in St.-Petersburg de derde paleisrevolutie sinds de dood van Peter de Grote plaatsgevonden. Peters dochter Elisabeth had zich met steun van de garde uitgeroepen tot tsarina. De ongetrouwde, kinderloze Elisabeth had meteen na haar kroning in Moskou haar neef prins Karl Peter Ulrich van Holstein-Gottorp aangewezen als troonopvolger. Hij was een kleinzoon van Peter de Grote en een zoon van Elisabeths zuster Anna Petrovna, die door Peter was uitgehuwelijkt aan hertog Karel Frederik van Holstein-Gottorp.

Tegelijk begon de zoektocht naar een bruid voor de troonopvolger. De keus viel na een lange zoektocht op Sophia, die Peter dus al ontmoet had in haar jeugd. Elisabeth ging ervan uit dat zij en haar familieleden, die in Europa geen politiek gewicht in de schaal legden, haar en Rusland weinig last zouden bezorgen. In 1745 vond de weelderige bruiloft plaats. Hij, nu grootvorst Pjotr Fjodorovitsj, was zeventien en zij, inmiddels grootvorstin Jekaterina Aleksejevna, zestien.

Al snel na de bruiloft liep hun verhouding spaak. Ze waren erg verschillend, intimiteit ontbrak, ze hadden beiden een andere kijk op Rusland. De grootvorst had geen sterk karakter, was zo jong als hij was regelmatig dronken en vermaakte zich uitsluitend met het spelen met soldaatjes en militaire exercities. Hij had van kinds af aan een fanatieke verering voor de Pruisische koning Frederik de Grote,. In Catharina’s ogen was hij mentaal en fysiek onderontwikkeld en kleingeestig bovendien. Hij verloor al snel haar respect en wekte gaandeweg zelfs haar openlijke haat.

In 1754 beviel Catharina van een zoon, Paul. De vader was mogelijk niet Peter maar Catharina’s eerste minnaar Sergej Saltykov. Tsarina Elisabeth nam het kind van haar af en liet het onder haar toezicht opvoeden. Elisabeth had Catharina niet langer nodig, ze had gedaan waarvoor ze gehaald was. De spanningen tussen Catharina en de tsarina liepen op. Soms praatte Elisabeth maandenlang niet met haar. Ondertussen werd het contrast tussen de slappe toekomstige tsaar en zijn echtgenote alsmaar scherper en zichtbaarder. Zij betoverde de hofentourage met haar eruditie en praktische intelligentie. Elisabeth verdacht haar van samenzwering en verbood het de grootvorstin met wie dan ook te corresponderen, zelfs met haar moeder. Ze stond buitenspel aan het hof, haar leven in Rusland dreigde steeds meer uit te lopen op een nachtmerrie. Haar eigen tegenslagen waren voor haar echter, koppig en consequent als ze was, een stimulans zich heimelijk in de strijd om de troon te werpen. Het stond voor haar vast dat Peter volkomen ongeschikt was om het land te regeren.

Ring met monogram van Catharina de Grote, Frankrijk, meester onbekend, eind 18de eeuw
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Vooruitziende blik, heimelijke voorbereiding

Het voorjaar en de zomer brachten Catharina en Peter door in de paleizencomplexen Oranienbaum en Peterhof, buiten St-Petersburg. Daar leerde ze paardrijden, ze maakte zich het Russisch eigen, verdiepte zich in de geschiedenis van het land en de wereld, in filosofie en politiek. Ze verslond boeken, las Cicero, Plato en Tacitus, Montesquieu, en Voltaire. Ze onderhield contacten met tal van politici en invloedrijke figuren, onder wie Frederik de Grote en haar eigen moeder, die als intrigante (‘spionne van Frederik’) het land uit was gezet.

Catharina was ambitieus en had een vooruitziende blik. Direct na haar aankomst in Rusland volgde ze de binnenlandse en buitenlandse politiek van Elisabeth aandachtig. Ze deed er alles aan om zo goed mogelijk voor de dag te komen. Ze omringde zich met personen die ze kon vertrouwen. Een van Catharina’s grootste talenten was haar vermogen bekwame, doortastende en toegewijde mensen aan haar zijde te krijgen, staatslieden, legeraanvoerders en diplomaten. Tot haar medestanders van het eerste uur behoorden graaf Kirill Razoemovski, Nikita Panin (de leermeester van haar zoon Paul), vorstin Jekaterina Dasjkova, de gebroeders Aleksej en Grigori Orlov. Ze was bedreven in intriges en wist fouten van haar echtgenoot handig aan te wenden tot haar eigen voordeel. Bovendien hield ze zich nauwgelet aan alle tradities van het hofen nam ze de rituelen van de Russisch-orthodoxe kerk strikt in acht. En dat terwijl ze niet gelovig was. Toen Elisabeth in december 1761 overleed, bracht Catharina veel tijd door bij haar kist en won daarmee het oprechte respect van haar omgeving. Pjotr Fjodorovitsj daarentegen had in de kerk bij het lichaam van de overleden tsarina staan lachen en dollen met andere dames.

Staatsgreep en kroning

Peter werd tsaar Peter III in januari 1762. Al snel ontpopte hij zich als trouw vazal van de Pruisische koning Frederik de Grote, met wie hij ogenblikkelijk vrede sloot ter beëindiging van de Zevenjarige Oorlog, waarin Rusland aan de winnende hand was geweest. Hierdoor werd de politiek van Elisabeth afgekapt. Omdat hij de Russische keizerlijke garde niet vertrouwde, omringde hij zich met een leger van Holsteiners (Holstein in Noord-Duitsland was zijn geboortestreek), waarmee hij nog meer het ongenoegen wekte van de Russische officieren die in de Zevenjarige Oorlog hadden gevochten.

In juni 1762, tijdens een plechtig diner ter ere van het vredesverdrag met Pruisen, beledigde Peter zijn vrouw in het openbaar door haar gebrek aan eerbied voor Holstein te verwijten. Hij maakte haar uit voor idioot en gaf opdracht haar te arresteren, maar dat werd voorkomen doordat een oom van hem op Peter inpraatte.

Zij vond het tijd om actie te ondernemen. Haar medestanders hadden al coupplannen klaar. Op vrijdagochtend 28 juni 1762 werd Catharina ’s ochtends vroeg gewekt met de boodschap van Aleksej Orlov: ‘het is zover.’ Ze begaf zich in legeruniform vanuit haar buitenverblijf in Peterhof naar St.-Petersburg, waar ze werd begroet door diverse gardes en regimenten. Op de Nevski Prospekt had zich een grote menigte betogers verzameld. Catharina werd uitgeroepen tot soeverein imperatrice en haar zevenjarige zoon Paul tot troonopvolger. Vervolgens werd in het Winterpaleis de eed van trouw aan de nieuwe tsarina afgelegd. Toen Catharina op het paleisbalkon verscheen, werd ze verwelkomd door een dolenthousiaste menigte. Op een van de chaotische momenten die dag benaderde een jonge soldaat haar vanuit de menigte en overhandigde haar een zwaardknoop, die aan haar uniform ontbrak. Ze lachte en vroeg zijn naam. Het was Grigori Potemkin. Zijn brutale actie zou zij niet vergeten. De volgende dag werd de afgezette tsaar Peter III gearresteerd en verbannen. Drie weken later werd hij gewurgd door officieren die hem bewaakten. Onder hen was ook - naar algemeen wordt aangenomen - Aleksej Orlov.

In september 1762 werd Catharina gekroond in het Moskouse Kremlin. Achttien jaar van noeste, heimelijke arbeid en zelfontplooiing hadden hun vruchten afgeworpen. Ze was aan de macht gekomen met steun van het leger, de kerk, een groot deel van de adel en de Petersburgers. Zo begon het 34-jarige bewind van Catharina de Grote.

Catharina, verlicht despoot

Tijdens de coup toonde ze vastberadenheid en moed. Eenmaal op de troon toonde ze een open blik en een politieke moraal gebaseerd op rationaliteit en efficiëntie. En ze had gevoel voor humor. Ze kende en begreep het politieke bedrijf perfect en interesseerde zich voor wetenschappen, cultuur en kunst. Zij streefde er altijd naar op de hoogte te zijn van alle staatszaken. Industrie en landbouw, de inrichting van het staatsbestuur, het leger en de vloot, gezondheidszorg en onderwijs, rechtspraak, wetenschap, literatuur en kunst – er is nauwelijks een terrein waarmee zij zich niet persoonlijk bezig heeft gehouden.

Ze begon de herinrichting van Rusland met radicale hervormingsplannen. In een manifest van juli 1762 beloofde Catharina als aanhangster van de Verlichting het primaat van de wet in het staatsbestel en uitbanning van de willekeur die heerste. Iets later openbaarde ze de zogeheten ‘Nakaz’: een leidraad voor staatslieden. Dit traktaat, waaraan de tsarina twee jaar had gewerkt, was samengesteld uit de bepalingen van Montesquieus beroemde De l’esprit des lois en uit werken van andere voormannen van de Verlichting. De belangrijkste bepalingen waren hun tijd echter ver vooruit en hielden geen rekening met de werkelijkheid in het land. Veel hervormingen zette ze door, maar het afschaffen van de lijfeigenschap, de creatie van een rechtsstaat en de gelijkschakeling van alle burgers voor de wet stuitten op krachtige tegenstand van de adel. Daarvoor zwichtte ze snel, beseffend dat ze deze strijd niet zou winnen, en ze draaide die voorstellen terug. Alle rechten van de adel als heersende klasse werden erkend en de adel werd zelfs vrijgesteld van verplichte staatsdienst. Het document bevatte niets over het lot van de lijfeigen boeren. In hun positie veranderde niets, ze bleven volledig geketend aan hun verplichte dienst bij de adel. Mede daardoor nam de klasse-onrust in het land toe die leidde tot opstanden. De gewelddadige Pugatsjov-rebellie in 1773–74 was de grootste bedreiging voor haar regering. Na het neerslaan ervan kwam ze definitief tot inzicht dat de adel haar grootste steunpilaar was die ze te vriend moest houden. De Verlichting kon niet zomaar op een onderontwikkeld, voor een niet aanzienlijk deel analfabeet volk worden opgelegd en ging in de ijskast. Catharina bleef buiten staatszaken aanhanger van de Verlichting. Ze was van jongs af aan geïnteresseerd in de ideeën ervan en haar eerste plannen waren erop gebaseerd. Jarenlang correspondeerde ze met Voltaire en na diens dood in 1778 kocht ze zijn enorme bibliotheek (6.000 boeken, nu in de Nationale Bibliotheek in St.-Petersburg). Toch kreeg haar politieke beleid een conservatief karakter en stond het ver af van de Verlichte ideologie. Zij concentreerde zich op uitbreiding van het rijk en culturele verrijking.

Peter de Grote, het buitenland

Peter de Grote was Catharina’s held en voorbeeld als staatsman. Ze beriep zich erop zijn werk voort te zetten. Net als Peter voerde ze een actieve staatspolitiek. Haar beleid was gericht op het oplossen van acute kwesties. Net als Peter verbond Catharina het succes van haar politiek rechtstreeks aan de noodzaak de wetenschappen en kunsten te stimuleren, het onderwijssysteem te verbeteren en de handel uit te breiden. Het ruiterbeeld van Peter de Grote dat in 1782 feestelijk in Petersburg werd onthuld, prijkt in het Russisch en het Latijn het symbolische opschrift: ‘Voor Peter I van Catharina II’. Ze volgde de buitenlandse doctrine van Peter de Grote, die bestond uit het toegang verwerven tot de Zwarte Zee, uitbreiding naar het westen en versteviging van de doorgang door de Oostzee. Op alle drie boekte Catharina overwinningen.

- Na een reeks klinkende overwinningen in de Russisch-Turkse oorlogen van 1768–74 en 1787–92 werden onder andere de Krim en de Noordelijke Kaukasus bij Rusland gevoegd. Rusland kreeg hiermee een stevige positie aan de Zwarte Zee.
- De relatie met Pruisen werd genormaliseerd. Catharina beschouwde Frederik de Grote niet meer als vijand en onderhield zelfs vriendschappelijke betrekkingen met hem.
- Stanislaus Poniatowski, Catharina’s gewezen favoriet, werd in september 1764 gekroond als Stanislaus II op de Poolse troon. Hij was openlijk een marionet van Catharina, die hem schertsend haar ‘wassen pop’ noemde. Veel kon hij niet uitrichten toen zijn land in 1772, 1793 en 1795 werd opgedeeld tussen Rusland, Pruisen en Oostenrijk. Na die Derde Poolse Deling hield Polen op te bestaan, Catharina’s rijk strekte zich tot ver naar het westen uit.
- De doorgang door de Oostzee, lange tijd gedwarsboomd door Zweden en door Peter de Grote veroverd, werd verstevigd.

Catharina’s secretaris Adrian Gribovski beschreef ooit de dagindeling van de tsarina toen ze 66 was: ‘Ze staat om zeven uur ’s ochtends op, drinkt een kopje extreem sterke zwarte koffie en zit tot negen uur in haar werkkamer te schrijven. Van negen tot twaalf hoort ze verslagen aan. Om twee uur gebruikt ze het middagmaal, daarna neemt ze de post door en leest ze. Om zes uur ’s avonds beginnen de ontvangsten in de Hermitage, waarbij soms gasten in de vertrekken van de tsarina uitgenodigd worden en vervolgens tegen tienen ’s avonds weer vertrekken. Een van de rituelen van de avondlijke ontvangsten was een bezoek aan het hoftheater. Om elf uur gaat ze slapen.’

Kunst en propaganda

Catharina hield zich serieus bezig met bouwprojecten en kunst verzamelen, in het begin vooral van schilderijen. De eerste grote aankoop, in 1764, was die van 317 schilderijen uit de collectie van de steenrijke Berlijnse koopman en ondernemer Johann Ernst Gotzkowsky. Zij kaapte de schilderijen weg voor de neus van Frederik de Grote, voor wie ze aanvankelijk bestemd waren. Frederik had op dat moment geen geld hiervoor. De aankoop was aanleiding voor de stichting van de Hermitage.

Vanaf 1766 werden de aankopen grootschalig en structureel, dankzij kundige adviseurs als haar gezanten in Europa graaf Aleksandr Stroganov, graaf Ivan Sjoevalov en vorst Dmitri Golitsyn, en haar buitenlandse vrienden Friedrich Melchior von Grimm en Denis Diderot. Werken van alle grote schilders uit die tijd en daarvoor werden aangeschaft. In de tentoonstelling zijn aangekochte werken te zien van Reni, Pittoni, Van Dyck, Teniers de Jongere, Greuze en Mengs. Niet alle aankopen haalden de Hermitage. Een tragisch voorval vond plaats in 1771, toen aangekochte schilderijen uit de verzameling Braamcamp, waaronder werken van Brueghel, Ter Borch en Steen tijdens een schipbreuk voor de Finse kust verloren gingen. Catharina’s grootste persoonlijke passie was het verzamelen van cameeën. Zij bezat er in 1794 meer dan 10.000. In de tentoonstelling zijn enkele tientallen prachtexemplaren te zien.

Onder Catharina kreeg St.-Petersburg een statig aanzien. De weelderige barok maakte plaats voor de nobele eenvoud van het classicisme. Overal verrezen paleizen, kerken en overheidssgebouwen. Het intellectuele leven in de stad kreeg grote impulsen. In 1783 werd in St.-Petersburg de zogeheten Russische Academie opgericht, die een centrum voor Russische taalkunde werd. Als eerste president van de Academie was een vrouw aangesteld: vorstin Jekaterina Dasjkova, Catharina’s medestander van het eerste uur. Het Bolsjoj of Grote Theater werd gebouwd, dat later opging in het Mariinski Theater. Catharina volgde nauwlettend de werkzaamheden van vele onderwijsinstellingen, waarbij ze de rol van de Academie van Wetenschappen en de al onder Elisabeth opgerichte Academie van Schone Kunsten van grote betekenis achtte voor de ontwikkeling van de nationale cultuur.

Tijdens haar regeerperiode groeide de kunst uit tot een machtig middel voor politieke propaganda. In het werk van de beste kunstenaars van die tijd kwamen de successen in het buitenlandse beleid volledig tot uiting, maar ook het voor Catharina zo belangrijke thema van haar persoon als navolger van Peter de Grote. Kunstwerken moesten niet alleen haar regering verheerlijken, maar ook het beeld scheppen van haar persoon als verlichte vorstin en heerseres over een van de machtigste staten van Europa.

Domenichino (Domenico Zampieri), De hemelvaart van Maria Magdalena, ca. 1620
© State Hermitage Museum, St Petersburg

De favorieten

Het favoritisme dat Catharina zo vaak is toegedicht, was niet alleen voorbehouden aan het Russische hof voorbehouden; ze was in dat opzicht een kind van haar tijd. In tegenstelling tot wat vele mythes zeggen, had zij gedurende haar leven ongeveer twaalf favorieten. Zij speelden zowel privé als politiek een grote rol.
Haar grootste favoriet was Grigori Potjomkin, voor wie ze altijd oprechte aanhankelijkheid en respect bleef koesteren, ook nadat de relatie voorbij was. Potjomkin was een vooraanstaand staatsman. Als legerleider bezorgde hij het land de grote overwinningen op Turkije en de uitbreidingen in het zuiden. Hij was een van de weinige personen die ze echt vertrouwde en van wie ze werkelijk steun kreeg. De dood van Potjomkin in 1791 was voor Catharina daarom een zware slag. ‘Nu rust heel de last van het bestuur op mij’.

Het laatste decennium van de achttiende eeuw ging Catharina’s gezondheid achteruit; ze werd corpulent, kortademig en ondervond moeite met lopen, maar ze werkte nog altijd hard. ’s Zomers verbleef Catharina gewoonlijk in haar geliefde Tsarskoje Selo. Zij wandelde vaak met haar lievelingshonden door het paleispark. Ze kleedde zich heel eenvoudig. De Franse schilderes Louise Élisabeth Vigée-Le Brun herinnerde zich de tsarina een jaar voor haar dood: ‘Ik stond te kijken van haar geringe lengte; ik had me haar net zo groot en enorm voorgesteld als haar roem. Ze was heel dik, maar had een nog prachtig gezicht, dat verrukkelijk omlijst werd door haar opgestoken witte haar. Er lag een stempel van genialiteit op haar brede en zeer hoge voorhoofd, haar blik was zacht en doordringend, haar neus puur Grieks, haar gelaatskleur ongemeen levendig en haar hele expressie uiterst beweeglijk.’
Catharina de Grote stierf in november 1796, 67 jaar oud, aan een hersenbloeding.

Fjodor Rokotov naar Alexander Roslin, Portret van Catharina de Grote, 1780–90 (origineel 1777–78). Olieverf op doek
Vigilius Eriksen, Portret van Catharina de Grote te paard, 1762. Olieverf op doek
© State Hermitage Museum, St Petersburg

Bedankt

De Hermitage Amsterdam bedankt

Founder
Hoofdsponsors
Sponsor
Internetpartner
Strategiepartner
Security partner

Onze regenten, partners en fondsen.

Openingstijden

Dagelijks 10–17 uur
Gesloten 27 april (Koningsdag) en 25 december (Eerste kerstdag)
Open op 1 januari 11-17 uur

De Hermitage Amsterdam is gevestigd op de Amstel 51.

Foto Jelle Epskamp Photography

ANBI

De Hermitage Amsterdam is een Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI). Wij hoeven geen belasting te betalen over giften. Uw bedrag staat dus volledig tot onze beschikking. En giften aan een ANBI zijn vaak aftrekbaar voor de schenker.

Contact

Voor alle vragen en voor het kantoor: +31 (0)20 530 87 55
(tijdens kantoortijden)

Dus ook voor informatie over de tentoonstellingen, de programmering, de online ticketshop, het gebouw, reserveringen van rondleidingen en zalen en reserveringen van rolstoelen, groepsbezoeken en CKV-programma’s.

Voor het reserveren van audiotours (mogelijk vanaf 15 audiotours) kunt u een bericht sturen naar info@hermitage.nl

Catalogus

Bij de tentoonstelling 1917. Romanovs & Revolutie is een prachtige full colour catalogus verschenen. Deze is in zowel het Nederlands als in het Engels te verkrijgen.
Meer

Sitemap

x

Nieuwsbrief

Schrijf u in voor onze maandelijkse nieuwsbrief en wij zullen u op de hoogte blijven houden. Niet alleen van de tentoonstellingen, maar van alle andere activiteiten in de Hermitage Amsterdam. Waaronder de culturele avonden op woensdag, zaterdagmiddag lezingen in het auditorium en de zondagochtend concerten.