Introductie door Ernst Veen

Vaas, houder voor paaseieren, Rusland, St.-Petersburg, Keizerlijke Porseleinfabriek, midden 19de eeuw, Porselein; goudbeschildering boven glazuur, fluweel; 22,5 х 36,5 х 36,5 cm, © State Hermitage Museum, St Petersburg

Fresco uit Pskov: het offer van Abraham

Dit fragment van een fresco behoort tot een van de oudst bewaard gebleven fresco's uit Rusland. De fresco is afkomstig uit de ruïnes van een 14de-eeuwse kerk in Pskov, destijds een belangrijke stad aan de Noord-Westelijke rand van Rusland.

In dit fragment is een voorstelling van de beproeving van Abraham te herkennen. Abraham moest van God zijn enige zoon, Isaac, offeren. Op het moment dat Abraham gehoor geeft aan zijn opdracht en zijn zoon op het offerblok legt, geeft een engel een ram aan Abraham, die in plaats van de jonge Isaac geofferd mocht worden.

Van de vroegste kerkelijke kunst in Rusland is weinig bewaard gebleven. In de 13de eeuw vielen de heidense Mongolen, of zoals de Russen ze noemden, de Tataren, Rusland binnen. Ze onderwierpen de Russen en verwoestten alle belangrijke centra van cultuur en religie.

Pskov ontkwam als een van de weinige steden aan de overheersing van de Tataren, waardoor de traditie van de frescoschilderkunst hier verder ontwikkeld werd ener in de 14de eeuw nog fresco's werden gemaakt. De 14e-eeuwse kerk waar deze fresco's uit komen werd in de 18de eeuw afgebroken om plaats te maken voor verdedigingswerken. Deze fresco is later uit het puin tevoorschijn gekomen.

Mozaïek van een engel met een lelie in de hand, Byzantijnse Rijk, 6de eeuw, Stukjes mozaïeksteen en natuursteen (marmer, leisteen), vulkanisch glas, 104 x 67 cm, © State Hermitage Museum, St Petersburg

Iconostase van de reiskerk van tsaar Alexander I

Ook in tijden van oorlog –of misschien wel juist in tijden van oorlog- werd er tijd vrijgemaakt voor de eredienst.

Deze iconostase is een onderdeel van de reiskerk, die tsaar Alexander I bij zich had tijdens zijn veldtochten, ook tijdens de oorlog tegen Napoleon – de oorlog die het einde van Napoleons heerschappij inluidde. Het is een reisiconostase; in te klappen en gemakkelijk te vervoeren.

Ook op deze reisiconostase ontdekken we enkele van de vaste onderdelen van de iconostase, als eerder besproken. Zo is op de koningsdeuren de Annunciatie afgebeeld: de aartsengel Gabriël vertelt de Moeder Gods dat zij Gods zoon zal dragen. Boven en onder de Annunciatie zijn de vier evangelisten afgebeeld. Naast de deuren staan aan de ene kant de Moeder Gods met kind en aan de andere kant Christus ten voeten uit afgebeeld. Op het uiterste paneel links en rechts staan diverse heiligen, waaronder enkele die succesvol getreden hebben tegen het heidendom.

Boven de koningsdeuren tenslotte, in een grote stralenkrans, een icoon van het Laatste Avondmaal, dat vooruitwijst naar de eucharistie, het belangrijkste onderdeel van de eredienst.

Koningsdeuren van een iconostase met Annunciatie en vier Evangelisten, Rusland, Moskouse Rijk, 16de eeuw, restauratiesporen uit de 19de eeuw. Paneel; pavoloka (linnen doek), tempera; 159,5 x 86,8 x 3,2 cm, 1936, Staats Museum Depot; daarvoor in een gebedshuis aan de Volchov Straat, St.-Petersburg, © State Hermitage Museum, St Petersburg