Beeldmateriaal - Aan het Russische hof

Galajapon van Maria Fjodorovna, jaren 1820

Deze galajapon is waarschijnlijk gedragen door tsarina Maria Fjodorovna, in de tijd dat zij al weduwe was van tsaar Paul I. De jurk is een mooi voorbeeld van de staatsiekleding die was voorbehouden aan de vrouwelijke familieleden van de tsaar tijdens hofceremonies en audiënties.

De stijl was altijd vorstelijk: de stoffen en decoraties waren rijk maar zeker niet frivool. Dit exemplaar van gevlamde zijde is met gouddraad geborduurd. De tsaar zelf ging bij officiële gelegenheden trouwens tamelijk bescheiden gekleed. Hij droeg meestal een militair uniform.

Rangen en standen

De zoon van tsaar Paul, Nicolaas I, stelde vast hoe de dames aan het hof, van hoog tot laag, zich bij officiële gelegenheden moesten kleden. Hun rangen en standen waren af te lezen aan de kleuren van de stoffen en aan het goud- en zilverborduurwerk. Een tijdgenoot observeerde het aldus:

‘Petersburg is druk in de weer met de veranderingen in de kledij van de freules en de hofdames. Men zegt dat er een nationale dracht is bedacht die deze dames verplicht moeten dragen op de grote hoogtijdagen aan het hof.’

Dat moet een kleurig schouwspel zijn geweest in het Winterpaleis. Het complete gevolg van tsarina Maria Fjodorovna bestond uit niet minder dan 200 hofdames, gekleed in fluwelen japonnen mét sleep!

Ch. Mayer, Troon met voetenbankje, 1797

Deze imposante tsarentroon was destijds opgesteld in de Grote Troonzaal van het Winterpaleis – de hoofdresidentie van de tsaar in Sint-Petersburg. Op de zitting en het voetenbankje zijn laurierkransen geborduurd: een keizerlijk symbool dat teruggaat op de Romeinse tijd.

De tsaren beschouwden zichzelf als erfgenamen van het Romeinse keizerrijk. Het woord ‘tsaar’ is afgeleid van het Latijn voor keizer: ‘caesar’. De tsaren droegen de officiële keizerstitel sinds tsaar Peter de Grote zichzelf tot keizer had uitgeroepen.

Kopie

Opdrachtgever van deze verguld houten troon was tsaar Paul I, de zoon van Catharina de Grote. Eind achttiende eeuw liet hij deze kopie maken van de zilveren troon, die in 70 jaar eerder was ontworpen voor tsarina Anna Ivanova. Op de rugleuning is het Russische staatswapen geborduurd: de tweekoppige adelaar. De twee adelaarskoppen zijn weer doorgevoerd in de armleuningen. De poten van stoel en voetenbank hebben de vorm van leeuwenklauwen, een vorstelijk symbool.

Verwoest

Paul I liet de Grote Troonzaal uitgebreid verbouwen door zijn favoriete architect Vincenzo Brenna. De nieuwe troon kreeg een plaats op een enorm podium onder een grote baldakijn. De brand in het Winterpaleis van 1837 verwoestte het zaalinterieur, maar de troon bleef gespaard. Na de Sovjettijd is het interieur gerestaureerd als onderdeel van Staatsmuseum De Hermitage. Daar is de troon na de Amsterdamse tentoonstelling weer in zijn oorspronkelijke setting te bewonderen.

Anoniem, Portret van Nicolaas I, rond 1850

‘Een buitengewoon knappe, boeiende jongeman, recht als een den, met een hoog voorhoofd, een kleine mond en een subtiele kinlijn.’ Zó beschreef de toenmalige lijfarts aan het Russische hof tsaar Nicolaas I, die hier in vol ornaat is afgebeeld. Hij draagt het Kozakkenuniform van de keizerlijke lijfgarde.

Hardhandig

Geen van de negentiende-eeuwse tsaren had zó’n militaire instelling als Nicolaas. Hij kreeg een strikte opvoeding volgens de hofetiquette. Als kind speelde hij al in een soldatenuniformpje met miniatuurwapens. Toen hij ouder was, bracht een hardhandige generaal hem de militaire beginselen bij.

Hofkostuums

Als tsaar was Nicolaas dol op alles wat met het leger en met orde te maken had. Het was tijdens zíjn regering dat het Russische hofprotocol definitief werd vastgelegd, inclusief kledingvoorschriften. De ‘hofkostuums’ waren een mix van Europese eigentijdse mode en Russische elementen, zoals de kokosjnik, een hoge, opstaande haarband voor vrouwen.

Alexandra

Ook de vrouw van tsaar Nicolaas, Alexandra, volgde natuurlijk op officiële bijeenkomsten het protocol. Ze droeg dan een staatsiejapon met goud- of zilverborduurwerk. Dit schilderij toont de tsarina en keizerin in zo’n japon, met op het hoofd de karakteristieke Russische kokosjnik.

Bachelier C.-C., Panorama van Sint-Petersburg, 1854

Vanaf het begin legden kunstenaars in panorama’s vast hoe Sint-Petersburg van een kleine versterking uitgroeide tot een imposante metropool. De tsaren lieten hun territorium graag in beeld brengen - om de grandeur van hun rijk te tonen en natuurlijk hun eigen, machtige aandeel daarin.

In dit grote panorama staat de hoofdresidentie van de tsaren, het Winterpaleis, centraal. De Zwitser Guiseppe Bernardazzi tekende in 1850 voor Nicolaas I het adembenemende uitzicht vanaf de Petrus en Paulusvesting. Naar dit getekende panorama maakte Charles Bachelier later deze ingekleurde lithografieën.

Het panorama geeft uitzicht over Sint-Petersburg vanaf de klokkentoren van de Petrus en Pauluskathedraal. Aan de overzijde van de Neva ziet u in het midden het Winterpaleis, dat tegenwoordig met de aangrenzende gebouwen deel uitmaakt van Staatsmuseum De Hermitage. Op deze plek hebben al drie oudere Winterpaleizen gestaan, in de tijd van tsaar Peter de Grote. Dit is het vierde ontwerp, gebouwd in opdracht van Peters dochter Elizabeth. Of eigenlijk is het al de víjfde versie, want in 1837 verwoestte een verschrikkelijke brand het Winterpaleis. Toen Bernardazzi dit panorama tekende, waren veel gebouwen alweer hersteld - een restauratie in een recordtijd!

Links ziet u de toenmalige Suvorovski-brug, waarvoor later de Drie-eenheidbrug in de plaats kwam. In de verte glanzen de gouden koepels van de Smolny-kathedraal.

Draait u naar rechts, in de richting van het Paleisplein en de voorname boulevard Nevski prospekt, dan ziet u de torens van een aantal kathedralen op rij. Het dichtst bij de rivier staat de Sint-Izaäkskathedraal, de grootste van de stad.

Daar tegenover staat op het Vasili-eiland het neoklassieke Beursgebouw uit 1810, dat op een antieke tempel lijkt. Mócht u binnenkort Sint-Petersburg bezoeken, dan zal blijken dat dit vergezicht voorgoed is verstoord: een nieuw beursgebouw rijst als een donkere onweerswolk achter het oude op. Om het historische stadsgezicht te beschermen, besloot de gemeente Sint-Petersburg gelukkig dat de nieuwe Beurs alsnog twee verdiepingen lager wordt.

Ster van de Orde van Sint-Jan van Jeruzalem, begin twintigste eeuw / Tanfani & Bertarelli, Maltezer kruis, begin twintigste eeuw

Deze ordetekens verwijzen naar tsaar Paul I, die betrokken was bij de Orde van Malta. Dit is een Rooms-katholieke ridderorde, die stamt uit de tijd van de kruistochten.

Paul kreeg belangstelling voor de Maltezer Orde toen Napoleon in 1798 het eiland Malta op de Ridders van Malta veroverde. De tsaar wierp zich toen op als hun beschermheer.

Grootmeester

Paul I stelde een Russisch-orthodoxe afdeling van de Maltezer Orde in en liet zichzelf tot Grootmeester benoemen. Dit deed hij vooral om voet aan de grond te krijgen in het Middellandse Zeegebied.

Kapel

In Sint-Petersburg, aan de Sadovaja-straat, liet Paul voor de Ridders van Malta een kapel ontwerpen door Giacomo Quarenghi. De befaamde architect ontwierp ook deze bijpassende troon, versierd met het Maltezer kruis, en bijbehorende kandelaars.

Moord

Naar het schijnt, bestond er een geheime onderdoorgang naar de Malta-kapel vanuit Pauls slaapkamer in het Michaël Kasteel. Het Russische grootmeesterschap van de Maltezer Orde eindigde niet lang na de moord op tsaar Paul in diezelfde slaapkamer, in 1801.

Icoon: P.A. Ovchinnikov, H. Alexander Nevski, 1879

Dit icoon illustreert heel mooi de eenheid tussen kerk en staat in de tsarentijd. In het midden ziet u in harnas de heilige Alexander Nevski.

Alexander Nevski was een middeleeuwse, Russische grootvorst, die het Zweedse leger versloeg bij de rivier de Neva - vandaar zijn tweede naam ‘van de Neva’. Hij geldt als stichter van Rusland én is beschermheilige van Sint-Petersburg. De Romanov-tsaren bezaten verschillende iconen die aan hem zijn gewijd.

Aanslag

Het icoon was een geschenk voor tsaar Alexander II. Hij kreeg het nadat hij op 2 april 1879 was ontsnapt aan een terroristische aanslag. 2 april is in de Russisch-orthodoxe Kerk de feestdag van de wonderdoener Titus en de martelaar Polycarpus. Daarom zijn deze twee heiligen hier aan weerszijden van Alexander Nevski - Alexanders naamheilige - afgebeeld.

Band

De Russisch-orthodoxe kerk en het tsarenhuis hadden een onlosmakelijke band. De tsaar stond aan het hoofd van de Kerk. Alle kroningen, huwelijken en begrafenissen van de tsaren werden door kerkelijke ceremonies bevestigd. De tsarenkroning van de vanouds plaats in Moskou, in de kathedraal van Maria-ten-Hemelopneming, zoals hierboven de kroning van Nicolaas II in 1894.

Huwelijk

Dit schilderij laat zien dat het huwelijk tussen Nicolaas II en Aleksandra Fjodorovna, eerder dat jaar, werd gesloten in de Grote Kerk van het Winterpaleis. Op de achterwand hangt het familie-icoon van de heilige Alexander Nevski.

Gedekte tafel met servies van de Koninklijke Porseleinfabriek, Berlijn, 1894

Eén van de beste gelegenheden voor de Russische tsaar om zijn macht en onmetelijke rijkdom te tonen, was het staatsbanket of galadiner. Deze vorstelijk gedekte tafel geeft u een indruk van de pracht en praal van die banketten.

Galadiner

Hoe zo’n galadiner verliep, ziet u op deze aquarel van het ceremoniële banket in de Concertzaal uit 1873. Een Franse tijdgenoot observeerde:

‘Twaalf lange negers, gekozen uit de schoonste vertegenwoordigers van het Afrikaanse ras, als Mamelukken gekleed in witte tulbanden, groene jasjes met gouden opslagen en wijde rode pofbroeken…, liepen de trap naar de verhoging op en af en gaven de borden door aan de lakeien of namen uit hun handen de schotels aan… Op de weelderig gedekte tafel stonden kandelaars, afgewisseld met piramides van fruit en hoge stukken tafelgerei.’

Hofserviezen

Het servies had een belangrijke rol in de tafeldecoratie. Elk dinerservies had, behalve borden, een compleet arsenaal aan bijpassende vazen, etagères en figuurtjes. Voor vrijwel elke gelegenheid (en voor elk paleis) was er aan het Russische hof een apart servies, en als het er nog niet was, werd het speciaal ontworpen. Veel hofserviezen hadden een meer officiële decoratie, met wapens of ordetekens erop.

Geschenkserviezen

Het porselein met boeketten en verguldsel waarmee de tafel in de tentoonstelling is gedekt, was een huwelijkscadeau van de Duitse keizer Wilhelm II aan tsaar Nicolaas II. Serviezen werden regelmatig geschonken door buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders, bij wijze van kostbaar relatiegeschenk. Alexander III kreeg op zijn beurt een servies in Egyptische stijl cadeau van Napoleon, met wie de tsaar in 1807 een bondgenootschap sloot.

Sint-Petersburg, Vleugel, 1898

In 1898 gaf tsaar Nicolaas II zijn vrouw Aleksandra deze schitterende vleugel cadeau. Het instrument was vervaardigd door een internationaal gezelschap van kunstenaars: het houtsnijwerk door een Rus, de vergulding door een Fransman en de beschildering door een Duitser, Ernest Liphard.

Liphard voorzag de piano van taferelen uit het verhaal van Orpheus, de mythologische dichter en zanger. In zijn memoires meldde Liphard dat hij in deze beschildering maar liefst 100 figuren afbeeldde.

Muzikaal

Leden van de tsarenfamilie maakten al jong kennis met muziek: dat was – net als dans - een belangrijk onderdeel van de opvoeding. Tsaar Nicolaas I was een groot bewonderaar van de beroemde Duitse sopraan Henriette Sonntag, die hij naar Sint-Petersburg liet komen. De tsaar, zijn favoriete dochter Aleksandra én Henriette Sonntag zongen daar regelmatig samen. Toen Nicolaas iemand zocht om Aleksandra en haar zuster Olga zangles te geven, bracht Sonntag hem in contact met haar eigen zangpedagoge: madame Czecca. Grootvorstin Aleksandra was echt talentvol en nam haar zangstudie heel serieus.

Muziek in het paleis

Ook in het gezin van Nicolaas II was muziek een belangrijk tijdverdrijf. Tsarina Aleksandra speelde uitstekend viool, evenals de tsaar zelf. Dat hun kinderen ook allemaal instrumenten bespeelden, blijkt uit veel van hun eigen briefcitaten. De tweede dochter Tatjana schrijft bijvoorbeeld in 1916: ‘Anastasia zit naast me in de slaapkamer en speelt de balalaika, Maria speelt piano in de kamer hiernaast en Olga ligt in bed en rust wat voor het vertrek naar de kerk.’

Bladen uit het Album van het gekostumeerd bal in het Winterpaleis (1903): tsaar Nicolaas als tsaar Alexej Michajlovitsj en tsarina Aleksandra als tsarina Maria Iljinitsjna, 1904

‘Op het spektakel waren ongeveer driehonderd mensen uitgenodigd, die aankwamen in historische zeventiende-eeuwse kostuums […] uit de tijd van de eerste Romanov-tsaren. Eindelijk verscheen het keizerlijke paar, Nicolaas II in uitgaanskostuum van tsaar Aleksej Mikhajlovitsj […] De heerseres ging in de dracht van tsarina Maria Miloslavskaja, een brokaten japon met zilveren stroken met briljanten en smaragden.’

De bewuste japon, gedragen door tsarina Aleksandra, ziet u hier. Het historische bal uit dit ooggetuigenverslag vond plaats in 1903 in het Hermitagepaviljoen van het Winterpaleis. Het was een van de festiviteiten ter gelegenheid van de 200ste verjaardag van Sint-Petersburg.

Nagemaakt

Aleksandra Fjodorovna had de ceremoniële japon van haar zeventiende-eeuwse voorgangster – van wie u hier een portret ziet - speciaal laten namaken. Maar niet zelden werden voor een historisch bal echte antieke kostuums van zolder gehaald.

Harnas

Dit harnas, bijvoorbeeld, het oudste object van de tentoonstelling. Het dateert uit de zestiende eeuw, de tijd van de Habsburgse keizer Maximiliaan. Het harnas maakt deel uit van de grote collectie wapenrusting en wapens die de Romanovs hadden opgebouwd sinds tsaar Nicolaas I. De harnassen kwamen goed van pas tijdens het gemaskerde bal ‘in Europese stijl’, dat Nicolaas zelf in 1842 introduceerde. De gasten moesten verschijnen in de uitdossing van een middeleeuws riddertoernooi.

Karl Johann Tegelsten, Toiletgarnituur, 1851

Dit uitgebreide toiletgarnituur neemt u mee naar de intiemste vertrekken van het Russische hof. In de privévertrekken van hun paleizen konden de leden van de tsarenfamilie zich terugtrekken en hun publieke rol afleggen.

Deze zilveren set bestaat uit maar liefst 42 onderdelen voor zowel mannen als vrouwen. Er is scheergerei, maar er zijn ook parfumflesjes en poederdoosjes bij.

Kamerjas

Het leven achter de schermen van het hof verschilde sterk met het openbare leven ervóór. Hier konden de tsaar en tsarina in een kamerjas en op pantoffels verschijnen. Toch was het tsarengezin alleen in de vroege ochtend écht alleen. ‘De Keizerin…had zes kleedsters…die driedaagse diensten hadden, maar geen van hen zag de Keizerin ooit ongekleed of in tijdens haar bad. Ze stond op en baadde zonder assistentie, en schoot een Japanse kimono van zijde of bedrukt katoen aan over haar ondergoed als ze klaar was om haar haar te laten doen.’

N&P

Het toiletgarnituur kwam van één van de bekendste juweliers in Sint-Petersburg, het Magazin Anglais Nichols & Plincke aan de Nevski prospekt nummer 16. Dit concern van zilversmeden en handwerkslieden verkocht behalve zilverwerk de prachtigste artikelen uit China, India en het Ottomaanse Rijk. De hele Russische aristocratie kocht er. Later kreeg deze ‘hotspot’ van de elite een geduchte concurrent in de juwelierszaak Fabergé.

Exclusief

Nadat Gustav Fabergé zich in 1842 in Sint-Petersburg had gevestigd, trok de Russische aristocratie massaal naar zijn winkel. Dáár waren pas exclusieve ontwerpen te koop! Op de foto ziet u enkele voorbeelden: links een gouden gesp-broche in art nouveau-stijl met email, parels en roosdiamanten en een beker van goud, almandiet en agaat. De firma is overigens buiten Rusland vooral beroemd geworden door de schitterende ‘Fabergé-eieren’.

Sitemap

x

Nieuwsbrief

Schrijf u in voor onze maandelijkse nieuwsbrief en wij zullen u op de hoogte blijven houden. Niet alleen van de tentoonstellingen, maar van alle andere activiteiten in de Hermitage Amsterdam. Waaronder de culturele avonden op woensdag, zaterdagmiddag lezingen in het auditorium en de zondagochtend concerten.