Caspar David Friedrich

en het Duitse romantische landschap

20 september 2008 t/m 18 januari 2009

De Hermitage Amsterdam besluit haar verblijf aan de Nieuwe Herengracht met een bijzondere finale. Voor het eerst zijn alle werken van Caspar David Friedrich (1774-1840) uit de collectie van het Hermitage Museum in St.-Petersburg uitgeleend voor een bijzondere tentoonstelling rondom deze bekende Duitse kunstenaar, samengesteld door gastconservator prof. dr. Henk van Os in nauwe samenwerking met de conservatoren in Rusland. Centraal staan de schilderijen en tekeningen van Friedrich, maar ze worden omgeven door werken van tijdgenoten, voorgangers en navolgers. Allemaal verbeelden ze aspecten van het romantische landschap en illustreren ze de bijzondere band tussen deze romantische schilders, met Friedrich voorop, en tsaar Nicolaas I en zijn familie. Bijzonder zijn de nog nooit getoonde en gepubliceerde aquarellen van Carl Fohr, die werden ontdekt tijdens de voorbereiding van deze tentoonstelling, de tiende en laatste in gebouw Neerlandia. Daarna verhuist de Hermitage Amsterdam naar het naastgelegen Amstelhof en wordt tien keer zo groot. Deze tweede fase gaat nog vóór de zomer van 2009 open. De huidige behuizing wordt verbouwd tot Hermitage voor Kinderen.

Tot circa 1960 vertegenwoordigden Friedrichs schilderijen voor de meeste kunstkenners in Nederland een foute wereld die te maken had met een fataal nationalisme, gevoed door gedachten over Blut und Boden. Sindsdien is er veel veranderd. Al jaren is Friedrich ‘in’ en voor velen een cultfiguur geworden. Dat heeft onder meer te maken met het feit, dat de natuurbeleving die spreekt uit zijn schilderijen, de laatste decennia door velen wordt gedeeld. Zijn recente overzichtstentoonstelling in Duitsland was een eclatant succes.

Caspar David Friedrich en zijn vriend Philipp Otto Runge hebben onbewust voor een vernieuwing in de beeldende kunst gezorgd. De landschappen van de diepgelovige protestant Friedrich zitten vol religieuze symboliek die verwijst naar een goddelijke aanwezigheid in het landschap.

Zijn schilderijen zijn inmiddels geliefd maar zeldzaam. Buiten Duitsland herbergt Staatsmuseum de Hermitage in St.-Petersburg de grootste collectie werken van Friedrich. Het museum leent voor het eerst dit bezit volledig uit: negen schilderijen en zes tekeningen. Het idee om alle werken van Friedrich uit de Hermitage tentoon te stellen in Amsterdam, is mede ontstaan, omdat de geschiedenis van de verwerving zo interessant is. Maar los daarvan gaat het ook om een representatieve groep van zijn mooiste schilderijen en tekeningen. Zij vertegenwoordigen heel verschillende momenten uit Friedrichs oeuvre. Dankzij die verscheidenheid geven ze een veelzijdig beeld van de voorstellingswereld van de schilder en maakt het mogelijk de kunstenaar Caspar David Friedrich goed te leren kennen.

Toen de collectie Duitse schilderijen uit de achttiende en negentiende eeuw in de Hermitage voor deze tentoonstelling nader werd bekeken door gastconservator (en voormalig directeur van het Rijksmuseum) Henk van Os werd duidelijk dat de prominente positie van kunstenaars uit de Duitse landen in St.-Petersburg rond 1800 ertoe heeft geleid, dat er zich in de depots een verrassend rijke collectie van Duitse schilderkunst uit die tijd bevindt. Met onder andere belangrijke schilderijen en tekeningen van landschapsschilders die in Nederland niet of nauwelijks bekend zijn. Met deze ontdekking ontstond het idee om in een tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam te laten zien welke ingrijpende revolutie Friedrich teweeg had gebracht in de Duitse landschapsschilderkunst. Meer traditionele schilders als Hackert, Reinhart en Mechau, tijdgenoten als de onbekende jonge kunstenaar Carl Fohr (1795-1817) en Carl von Kügelgen (1772-1832) en navolgers als Hagens, Carus en Von Klenze zetten Friedrich in een kunsthistorische context. Door de confrontatie van Friedrichs werken met traditionele landschappen kan er pas begrepen worden waarom zoveel critici in zijn tijd Friedrichs werk niet konden of wilden begrijpen. Friedrichs werk is uniek en dat wordt temeer duidelijk wanneer zijn schilderijen in de context met andere schilders worden getoond.

Voor onze heren kunstcritici zijn onze Germaanse zon, maan, meren en rivieren niet genoeg. Als het gaat om verheven kunst en om schoonheid moet het allemaal Italiaans zijn.’ Met deze woorden maakt de schilder nog eens duidelijk, dat de grote historische betekenis van zijn kunst niet alleen ligt in hoe hij de natuur verbeeldde, maar ook in het feit dat hij ervoor koos geen Italiaanse reis te maken voor zijn kunstopvoeding maar inspiratie vond in de landschappen van zijn eigen omgeving: o.a. Rügen, Rostock, het ommeland van Dresden en het Reuzengebergte.