©
Foto: Eva Bloem

12 januari
— 2 maart
Hermitage Thuis
Thuis genieten van de tentoonstellingen
Haal de Hermitage Amsterdam in huis! Het museum is momenteel tijdelijk gesloten, maar nu kun je thuis genieten van de tentoonstellingen en de verhalen van de Hermitage. Op de webpagina Hermitage Thuis vind je deze week: het verhaal achter de 'paddenkophelm' van tsaar Nicolaas I, het hoorspel 'Op drakentocht in de riddertijd', een film over de restauratie van 'Overlieden van de Handboogdoelen’ van Van der Helst uit 1653, te zien in de Amsterdamvleugel, en nog veel meer. Ga er gerust even voor zitten en geniet!
Nu te zien
Filmpremière: Juwelen! Schitteren aan het Russische hof
©
Ilja Repin, Portrait of tsar Nicholas II, 1895, oil on canvas © State Hermitage Museum, St Petersburg
Restauratie schilderij van der Helst
Verdieping
Het toernooiharnas van tsaar Nicolaas I

Het toernooiharnas van tsaar Nicolaas I

Door Pieter Eckhardt, conservator Hermitage Amsterdam

Met volle overgave verzamelde tsaar Nicolaas I (1796-1855) harnassen en pronkwapens. Op reis door Europa was hij onder de indruk geraakt van de zeldzame wapen- en harnassenverzamelingen in oude kastelen. Hierdoor geïnspireerd en aangestoken door ridderromatiek bracht hij zijn collectie – die zou uitgroeien tot een van de interessantste ter wereld – onder in een arsenaal bij zijn zomerpaleis in Tsarskoje Selo, net buiten St.-Petersburg. In de tentoonstelling Romanovs in de ban van de ridders laten we een aantal bijzondere harnassen zien uit de collectie van de tsaar, waaronder een toernooiharnas uit circa 1500, een zogenaamd Stechzeug. Zijn vrouw, tsarina Alexandra Fjodorovna, wist maar al te goed dat ze haar man blij kon maken met een harnas of wapen en gaf hem dit exemplaar in 1842 cadeau. Het harnas was afkomstig uit het bezit van haar familie in Pruisen, van oorsprong was zij een Pruisische prinses.

©
Foto: Evert Elzinga

Afbeelding (hierboven): foto Evert Elzinga. Toernooiharnas. Neurenberg, 1500–20.  In 1842 geschonken aan tsaar Nicolaas I door zijn vrouw Alexandra Fjodorovna

Dit type toernooiharnas (Stechzeug) werd gebruikt tijdens speciale steekspelen met de lans (Gestech), die in de vijftiende en zestiende eeuw populair waren in Duitssprekende landen. Een groot probleem bij dit soort steekspelen, waarbij het doel was om je opponent van zijn paard te stoten of de lans op je tegenstander te breken, was dat stukjes gebroken lans door de kijkspleten van gewone helmen konden dringen. Hierdoor kon de ridder ernstig gewond raken of zelfs sneuvelen, wat ook echt voorkwam. Om deze ernstige toernooiblessures te voorkomen, werden speciale helmen ontwikkeld, zogenaamde Stechelme. Dit soort helmen, vanwege de vorm ook wel paddenkophelm genaamd, zijn zo ontworpen dat de ridder zijn hoofd tijdens het steekspel naar beneden moest buigen om door de kijkgleuf recht vooruit te kunnen kijken wanneer hij met zijn paard op zijn tegenstander afkwam. Net voordat hij zijn opponent zou raken, dus kort voor de botsing, moest hij dan iets achterover leunen en zijn hoofd optillen om het binnendringen van lanssplinters te voorkomen. De kijkgleuf was dan moeilijk te raken. Het beschermde effect van het onderste deel van de helm, het stuk bij de kin, werd zo maximaal benut. Het zorgde voor een glijdend effect van de lans bij een eventuele lansstoot op de helm. Onder de indruk van dit soort helmen maakte Albrecht Dürer rond 1498 een schitterende tekening van een paddenkophelm in verschillende aanzichten weergegeven.

Afbeelding (hierboven): Charles Regnier, naar tekening van Jakob Heinrich von Hefner-Alteneck naar origineel van Hans Burgkmair de Jongere. Vijf bladen uit de Turnierbuch-serie, Frankfurt am Main 1853. Museum van het Dagelijks Leven, Sjeremetev-paleis, St.-Petersburg

Zo’n paddenkophelm woog zo’n acht kilo en werd vastgemaakt aan het harnas, waardoor de ridder zijn hoofd niet kon draaien. Een dergelijk toernooiharnas, dat in totaal wel veertig kilo kon wegen, was dan ook alleen geschikt voor het toernooi en ongeschikt om echt in te vechten. Onder de helm droeg de ridder altijd een gevoerde muts, bekend als Stechhaube of Harnischhaube. Deze beschermde helmkap was stevig met de steekhelm verbonden door middel van riemen, zodat het hoofd van de ridder niet rechtstreeks tegen de helmwand kon stoten bij een zware botsing of val. Op de beenbescherming van het toernooiharnas van Nicolaas is een gekarteld patroon zichtbaar. De kartels lijken op wolventanden . Ze verraden de productieplek, Neurenberg, waar meer harnassen met zulke patronen zijn gemaakt.

Lees hier deel 2 van dit achtergrondverhaal.

Verdieping
Artbite Vrije Academie - Romanovs & Ridders
Families
Op drakentocht in de riddertijd (6-12 jaar)
Verdieping
Riddertoernooien vol spektakel
Nieuw
Sneakpreview For the Love of Art

De winnaars van de bouwwedstrijd zijn bekend!

Bekijk de winnende bouwwerken.